Klimat Warszawy

Adres: ulica Kasprzaka 25

Data budowy: 1886-1887

Architekt: nieznany

Styl architektoniczny: neoromanizm

W 1856 r. zarząd miasta Warszawy zawarł porozumienie z Kontynentalnym Towarzystwem Gazownictwa z Dessau (Niemcy) w sprawie budowy sieci gazowej. Umowa przewidywała trzydziestoletni okres jej eksploatacji. Pierwsza miejska gazownia powstała na Solcu przy Ludnej 10/12/14/16. Produkowany tam gaz służył głównie do oświetlania ulic Warszawy.

Pierwszy raz światło gazowe zabłysło w stolicy 26 grudnia 1865 r. Pierwsze 92 latarnie zostały zapalone wzdłuż ulicy Książęcej, Krakowskiego Przedmieścia i Placu Zamkowego. Coraz powszechniej korzystały z gazu zakłady przemysłowe, zlokalizowane w większości na Woli, w dalszej kolejności mieszkańcy miasta.

Wkrótce okazało się, że jedna gazownia nie wystarczy dla całego miasta, dlatego zownia powstała na Woli w 1887r. Zakład uruchomiono we wsi Wola na styku z gminą Czyste, przy ulicy Dworskiej (obecnie Kasprzaka). Wkrótce stał się głównym zakładem obsługującym gaz w mieście. Nazywano go „fabryką gazu na Czystem”. Na zabudowania gazowni skladały się dwa potężne, okrągłe kolektory gazu i usytuowane za nimi budynki gazometru oraz destylarni. Zakład zatrudniał 1200 pracowników, w tym 150 latarników.

Po odzyskaniu niepodległości Warszawskie Zakłady Gazowe stanowiły nadal własność Towarzystwa Dessauskiego, ale wkrótce w wyniku sporu między Magistratem Warszawskim i Towarzystwem w 1929r. gazownia przeszła na własność państwa.

8 września 1939r. pocisk artyleryjski trafił w zbiornik, w którym zgromadzonych było 23 tysiące metrów sześciennych gazu. Do wybuchu nie doszło, gaz zapalił się tworząc jeden wielki płomień. Następnego dnia zakład wstrzymał produkcję i zamknął dopływ gazu do miasta. Pod koniec września zniszczeniu uległ drugi zbiornik, który był jednak już pusty. Pożary powstałe na skutek bombardowań zniszczyły budynki mieszkalne i biurowe, spłonęły również składy koksu i węgla. Na skutek wstrzymania przesyłania wody przez wodociągi, gaszenie pożarów przez pracowników gazowni stało się niemożliwe. Zniszczone zostały obie gazownie, a sieć miejska została przerwana w 3875 punktach.

W czasie pierwszych dni powstania, wolska gazownia została odizolowana od miasta, jednak nadal produkowano i wysyłano gaz do miasta z powodu dużego zapotrzebowania wsród ludności oblężonego miasta. Na terenie zakładów schronienie znalazło wielu uciekających przed hitlerowcami warszawiaków. 8 sierpnia na teren gazowni dotarł oddział SS-manów. Niemcy ogłosili, że w przeciągu 20 minut wszyscy muszą opuścić teren. Szczęśliwie oddział został jednak odwołany do innej akcji. 22 września przyszedł jednak kolejny rozkaz o unieruchomieniu zakładu. Pracownicy wraz z rodzinami zostali wywiezieni z Warszawy.

Na terenie gazowni pozostała wówczas grupa trzydziestu pracowników zatrzymanych do obsługi kotłów gazowych i pomp, które były wykorzystane w urządzonej przez wojsko niemieckiej łaźni i komorze dezynfekcyjnej. Niemcy zdemontowali i wywieźli urządzenia przemysłowe. Część wyposażenia (m.in. bibliotekę) ukryto przed Niemcami. Zakład zaminowano, ale szczęśliwie ładunki nie zostały zdetonowane. Po wyzwoleniu Warszawy w kotłowni centralnej znaleziono pudło mieszczące 18 min. W czasie poszukiwań saperzy odnaleźli 17 z nich. Osiemnasta sztuka nigdy nie została odnaleziona, być może jej nie było. Do dziś pozostaje to zagadką.

18 stycznia 1945 r. dawni pracownicy zakładów rozpoczęli odbudowę po zniszczeniach wojennych, a w czerwcu wpuszczono już gaz do sieci miejskiej (najpierw na Mokotowie). Gazownia na Woli rozpoczęła powojenną produkcję jako jeden z pierwszych zakładów w niemal doszczętnie zrujnowanej Warszawie.

Jeszcze w latach pięćdziesiątych gaz produkowany tu otrzymywany był wyłącznie z węgla. W następnym dziesięcioleciu wyparł go ostatecznie gaz ziemny wysokometanowy, tańszy i bardziej kaloryczny.

W końcu XX wieku w pracowni architektonicznej H.T.T. Spółka z o.o. powstał projekt budynku Centrum Dyspozycyjnego Krajowej Dyspozycji Gazem. Działka przeznaczona pod zabudowę znajduje się w zachodniej części terenu zakladów. Projektanci Zygmunt Hofman i Witold Thumenas zaprojektowali budynek o czterech kondygnacjach naziemnych i jednej podziemnej oraz kondygnacji technicznej na dachu.

Nieczynne obecnie zabudowania, na które składają się dwa ocalałe zbiorniki na gaz, neogotycka wieża ciśnień i potężny komin, wpisane zostały do rejestru zabytków. Wraz z otaczającą je zielenią podlegają one ścisłej ochronie konserwatorskiej. Aktualnie są własnością PGNiG, które planuje przekształcenie wszystkich obiektów w centrum konferencyjne. Zatwierdzony już projekt przewiduje utworzenie biur i hoteli oraz nowej centrali PGNiG. Stare budynki połączą mocno przeszklone łączniki, ozdobione detalami nawiązującymi do zabytków.

Na terenie gazowni zachowały się piękne neogotyckie budynki, tak charakterystyczne dla architektury przemysłowej XIX w. W jednym z dziewiętnastowiecznych budynków mieści się obecnie Muzeum Gazownictwa, którego kustoszem i dyrektorem jest Zygmunt Marszałek. Są tu maszyny i urządzenia ciężkiego kalibru, m.in. sprężarki do gazu, ssawy rotacyjne, płuczki amoniakalne, podziemne przewody gazowe, a także wyjątkowo pięknej roboty licznik gazowy do pomiarów wewnętrznych gazu, wyprodukowany w Berlinie w 1899 r. Wszystko zachowało się w doskonałym stanie technicznym. Urządzenia te pracowały do 1978 r. Produkcję gazu świetlnego zakończono dokładnie 17 kwietnia 1978 r.

Bardzo ciekawy jest dział przedstawiający XIX-wieczne sposoby wykorzystania gazu w domach, gdzie obok urządzeń służących gotowaniu zaprezentowano ogrzewacze wody, liczniki gazowe, lampy oświetleniowe, lokówki do włosów, żelazka na gaz i ciekawostkę - lodówkę gazową. Intersująco prezentują się również gazowe żyrandole i uliczne latarnie. Na ulicach Warszawy zostało ich 150. Trzech latarników pojawia się codziennie o zmroku i wczesnym rankiem na ulicach Bielan, Mokotowa, Śródmieścia i Woli, zapalając i gasząc powierzone ich opiece latarnie.

Zachęcam do obejrzenia panoramicznych zdjęć z terenu gazowni: panoramy.eu/vr/gazownia