Klimat Warszawy

Adres: Plac Krasińskich 3/5

Data budowy: 1677-1695 / 1766-1773 / 1819-1820 / 1948-1961

Architekt: Tylman z Gameren / Jakub Fontana / Chrystian Piotr Aigner / Mieczysław Kuźma, Zygmunt Stępiński

Styl architektoniczny: barok

Od początku swego istnienia pałac Krasińskich budził powszechny zachwyt wśród znawców architektury i sztuki. Zalicza się go do najwybitniejszych dzieł architektury nowożytnej w Polsce. Powstał z inicjatywy Jana Dobrogosta Krasińskiego, starosty warszawskiego, a później referendarza koronnego. Był potomkiem starej senatorskiej rodziny mazowieckiej, jedyny dziedzic wielkiej fortuny swego ojca ministra, podskarbiego wielkiego koronnego. Jan Dobrogost Krasiński był doskonale wykształconym człowiekiem, znającym się również dna sztuce. Chciał mieć w Warszawie okazałą rezydencję, znacznie wykraczającą rozmachem i bogactwem ponad oczekiwania i normy.

Pałac Krasińskich między 1910-1920

Źródło: Biblioteka Kongresu Stanów Zjednoczonych

Na terenie, na którym postawiono pałac znajdował się wcześniej dwór z ogrodem należący do Krasińskiego. W 1684 roku pałac w swej surowej, nie dekorowanej jeszcze postaci stał już na dzisiejszym placu Krasińskich. W późniejszym okresie zaczęto dekorować pałac, zatrudniono w tym celu gdańskiego rzeźbiarza Andrzeja Schutera, który wykonał płaskorzeźby umieszczone na tympanonach oraz kartusz herbowy, pomagali mu przy tym inni, mniej znani rzeźbiarze. Prace dekoracyjne i wykończeniowe trwały również we wnętrzach pałacu. Projekt pałacu był autorstwa Tylmana z Gameren, Holender z pochodzenia, wykształcony we Włoszech, a sprowadzony do Polski przez rodzinę Lubomirskich, dla których pracował do końca życia.

Pałac dla Krasińskich uznawany jest za jego najwybitniejsze dzieło. Powstał jako centralny punkt założenia pałacowo-ogrodowego. Wedle ówczesnej mody, pałac zbudowano pomiędzy ogrodem, a dziedzińcem. Po bokach zaplanowano wybudowanie dwóch oficyn obejmujących dziedziniec honorowy, jednak do skończenia tego projektu nigdy nie doszło, zbudowano tylko jedną oficynę od północy.

Budynek pałacu miał trzy kondygnacje i symetryczny układ wnętrz w stylu północno włoskich willi, tzw. wiejskich, czy podmiejskich pałaców. W części środkowej znalazły się pomieszczenia reprezentacyjne: westybul, tzw. sala terrena oraz dwa salony zajmujące całą wysokość piętra i półpiętra. Salony zostały ciekawie połączone monumentalną klatką schodową na środku, z dwoma rzędami rozchodzących się na parterze schodów, a schodzących się z powrotem na piętrze. Część środkowa z reprezentacyjnymi pomieszczeniami podkreślana jest na zewnątrz pałacu w postaci wystających ryzalitów w części środkowej korpusu głównego zarówno od frontu, jak i na elewacji od ogrodu. Ryzality wieńczą ogromne trójkątne przyczółki wypełnione pięknymi płaskorzeźbami. Ryzality na narożach elewacji frontowej zostały udekorowane attykami balustradowymi.

Pierwsze i drugie piętro obejmują jońskie pilastry, czyli tzw. wielki porządek, te filarowe loggie sprawiają, że fasada od dziedzińca prezentuje się znacznie ciekawiej, niż fasada ogrodowa. Arkady loggii są otwarte, dzięki czemu dostrzegamy za kolumnami okna pałacu. Treść dekoracji rzeźbiarskiej na fasadzie pałacu dotyczyła historii rzekomych, antycznych przodków Krasińskich, pochodzących ze starożytnego Rzymu, przede wszystkim Marka Waleriusza. Dekoracja wnętrz również nawiązywała do antyku, zachowała się jednak tylko dekoracja westybulu.

                     Zygmunt Vogel - Plac Krasińskich (1795)                Canaletto - Plac Krasińskich (1778) 

                        Muzeum Narodowe w Warszawie                Zamek Królewski w Warszawie

Rozmach i styl pałacu był czymś nowym w Warszawie, był to nowy typ budowli rezydencjonalnej, oparty na wzorze pałacu w Wersalu. Swym architektonicznym zróżnicowaniem i bogactwem pałac Krasińskich przewyższył pałac w Wilanowie i inne podmiejskie pałace. Przez wieki pałac opisywali zarówno miejscowi, jak i podróżnicy jako najwspanialszą rezydencję Warszawy, a nawet Polski. Wnętrza zdobione były piękną kolekcją obrazów, inwentarze wskazują tu nawet na oryginalne dzieła Rubensa, Durera czy Rembrandta. Znalazł się tu również wspaniały księgozbiór z dziełami antycznymi, francuskimi, polskimi i niemieckimi.

Rezydencja zasłynęła z balów karnawałowych, jakie tu organizowano w lutym i marcu 1699 roku. Ten okres świetności przerwał najazd wojsk szwedzkich w 1702 roku, kiedy to pałac został zrujnowany, tak Szwedzi postępowali z rezydencjami stronników saskich, do których zaliczał się również Krasiński. Za jego życia pałac nie wrócił już do dawnej świetności, kolejni dziedziczący go członkowie rodziny nie dbali o niego, biskup kamieniecki Adam Krasiński został w 1763 roku jego głównym właścicielem, jednak sprzedał go na potrzeby Komisji Skarbu Koronnego w 1765 roku. Warunkiem było pozostawienie herbu rodu Krasińskich na fasadzie. Pałac Krasińskich w ten sposób został pałacem Rzeczypospolitej, na przestrzeni lat siedzibę w nim miały różne instytucje państwowe.

Wkrótce przystąpiono do remontu, uporządkowano też ogród, który w 1766 roku udostępniono Warszawiakom. Pracami kierował Jakub Fontana, który zaprojektował wnętrza inaczej niż jego poprzednik, nowa instytucja wymagała innego układu wnętrz. Sale reprezentacyjne pozostały prawie bez zmian, natomiast zupełnie inny układ zastosowano w częściach bocznych budynku. Na trzecim piętrze znalazły się mieszkania dla urzędników, pokoje na parterze i pierwszym piętrze uzyskały nową dekorację architektoniczną, stiukową i malarską, nawiązującą do przeznaczenia poszczególnych pomieszczeń. Niektóre pokoje wzbogacone zostały o kryształowe lustra z kinkietami oraz wspaniałe arrasy pochodzące z wawelskiej kolekcji Zygmunta Augusta.

Za czasów Sejmu Czteroletniego odbył się tutaj festyn z okazji imienin marszałka sejmowego Stanisława Małachowskiego. Bal rozpoczął się po przybyciu króla, otwierał go polonez prowadzony przez Stanisława Augusta i marszałkową koronną Urszulę z Zamoyskich Mniszchową. W trzech salach pałacu i w dwóch namiotach w ogrodzie wydano kolację na kilkaset osób. W ogrodzie odbyła się iluminacja zaprojektowana przez Merliniego, na którą składało się 23 tysiące lamp. Głównym elementem iluminacji była brama triumfalna z alegorycznymi napisami i przedstawieniami. Król, który podszedł pod iluminowaną bramę został powitany przez grupę panien z księżną Izabelę Czartoryską na czele, recytującą mu wiersz i wręczającą mu wieniec. Po części oficjalnej, król odjechał na zamek, a w pałacu kontynuowana była uczta i zabawa przy muzyce orkiestry.

Późniejsze załamanie polityczne i rozbiór Polski odcisnęły swoje piętno na wspaniałej budowli. Po przejęciu Warszawy przez władze pruskie, Rosjanie wynieśli z pałacu wszystkie meble, zwierciadła i królewskie arrasy. Umiejscowiły się tutaj władze pruskie wydając wielki bal dla całego miasta. Polskie instytucje powróciły tu w czasach Księstwa Warszawskiego. Po powstaniu Królestwa Kongresowego pałac przeznaczony był dla Sądu Najwyższej Instancji. W 1817 roku podjęto decyzję o renowacji i nadbudowie oficyny Tylmana. Prace powierzono Chrystianowi Piotrowi Aignerowi, największą trudność stanowiło pogrubienie ścian starej oficyny, by móc ją potem nadbudować.

Pałac znów ucierpiał w czasie powstania listopadowego, podczas odbudowy w 1835 roku galerie pierwszego piętra zostały zaszklone. Naprzeciw pałacu znajdował się Teatr Narodowy, który został zamknięty w 1833 roku i przekształcony w skład wełny. To sprawiło, ze plac przed pałacem Krasińskich stał się miejscem targów wełną, które odbywały się do momentu rozebrania budynku dawnego teatru w 1874 roku.

Po upadku powstania styczniowego, na terenie byłego Królestwa wprowadzono sądownictwo carskie i w pałacu Krasińskich umiejscowił się rosyjski Pałac Sądów. Nowi lokatorzy dokonali kilku szpecących obiekt przeróbek, a pod koniec XIX wieku na placu posadzono drzewa, które z czasem przesłoniły widok na fasadę i tym samym znacznie wyeksponowano budynek prawosławnego soboru przy ulicy Długiej.

Po odzyskaniu prze Polskę niepodległości, siedzibę swoją miał tutaj Sąd Najwyższy. W 1929 roku przeprowadzono renowację, na fasady trafiły wówczas nowe kartusze z herbem i cyfrą Rzeczypospolitej autorstwa Jana Biernackiego. W 1934 roku na placu stanął pomnik Jana Kilińskiego. W 1937 roku przekształcono oficynę Tylmana w związku z budową nowej trasy łączącej Śródmieście z Żoliborzem. W oficynie znalazła się brama przelotowa.

W czasie II wojny światowej pałac bardzo ucierpiał. W czasie powstania Niemcy zrzucili na niego bomby tak precyzyjnie, że zawalił się strop piwnicy, po czym kilka kondygnacji runęło zabijając 27 powstańców. Po wojnie pałac odbudowano. Zachowane były mury magistralne i dekoracja rzeźbiarska fasady od placu.

Projekt przebudowy był autorstwa inżynierów Mieczysława Kuzmy i Zygmunta Stępińskiego. Oddano go do użytku w 1961 roku. Dokonano wówczas niefortunnej interpretacji starego planu pałacu i od strony ogrodu pomiędzy ryzalitami dostawiono nigdy nie istniejące w tym miejscu jednopiętrowe loggie. Ruina oficyny Tylmana została rozebrana. W pałacu znajduje się obecnie Dział Zbiorów Specjalnych Biblioteki Narodowej, tutaj przechowywane są stare druki, rękopisy, grafika, kartografia i muzykalia. Przedwojenne zbiory stanowiły około 40 tysięcy rękopisów Biblioteki Załuskich i Rapperswilskiej, przetrwało jedynie 5 %.

Bibliografia:

Mossakowski S.: Pałac Krasińskich, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1972.