Klimat Warszawy

Adres: ulica Nowolipie 2

Data budowy: około 1735 / 1762-1767 / 1823-1824 / 1948-1951

Architekt: Jan Zygmunt Deybel / ? / Antonio Corazzi, Paweł Maliński, Jan K. Norblin / Mieczysław Kuźma, Zygmunt Stępiński

Styl architektoniczny: klasycyzm

Około roku 1735r., architekt Jan Zygmunt Deybel wybudował tu dla siebie parterowy dwór, który w 1750r. został przekształcony w pałac. Był wówczas własnością biskupów wileńskich, najpierw Adama Ponińskiego, potem Adama Brzostowskiego. Korpus główny nadbudowano wówczas o jedno piętro i dodano skrzydła boczne otaczające po bokach frontowy dziedziniec.

W 1762r. posiadłość nabył wojewoda miński, Jan Hilzen, który zainicjował jej ogrodzenie i rozbudowę. Prace zostały przerwane w 1767r. z powodu śmierci wojewody. Wdowa po nim, Konstancja Hilzenowa, około 1775r. kontynuowała prace budowlane, wznosząc od Nowolipia wielki korpus główny, prawdopodobnie w stylu wczesnoklasycystycznym. Na całą zabudowę składało się pięć budynków tworzących zwartą całość, rozdzieloną jedynie bramą. Na terenie tym powstał również barokowy ogród, przekształcony później w oranżerię.

Przed 1795r. pałac był własnością wnuka Hilzena, Tadeusza Mostowskiego, kasztelana raciąskiego. W 1782r. jako minister Komisji Rządzącej Spraw Wewnętrznych i Duchownych, sprzedał nieruchomość rządowi za astronomiczną wówczas kwotę 600 tysięcy złotych. Sam Mostowski jednak nie opuszczał zajmowanego przez siebie apartamentu, a nawet umieszczał w pałacu rezydentów. Skargi dochodziły do samego księcia Konstantego. Mostowski zapytany czy to prawda, że tak drogo sprzedał swój dom, odpowiedział, że sprzedał go najlepiej jak mógł, a jeśli cena była za wysoka, powinno się kupującemu czynić zarzuty.

Pałac został przebudowany w latach 1823-1826 wg. projektu Antonio Corazziego w formach późnego klasycyzmu. Na tyłach wybudowano wcześniej dwupiętrową kamienicę (od ulicy Nowolipie), jednak wyburzono ją po 1871r. na potrzeby rozbudowy gmachu dla wołyńskiego pułku gwardii. Na skutek upadku Powstania Listopadowego, miejsce polskiego orła zajął carski orzeł dwugłowy, mimo, że jeszcze długo na attyce znajdował się napis Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych.

W ciągu kolejnych dekad pałac był przebudowywany. W końcu zdewastowany przez wojsko rosyjskie, doczekał się remontu w latach 1925-26 według projektu Aleksandra Sygietyńskiego (wygląd zewnętrzny nie uległ wówczas zmianie). W 1939r. spłonęła północna część od ulicy Nowolipki oraz skrzydła boczne. W czasie powstania warszawskiego całkowicie wypalona została pozostała część budowli, a niektóre jej fragmenty zostały zburzone. Mimo tych dwóch tragicznych momentów, obwodowe mury zewnętrzne zachowały się w 80%, w jeszcze większym stopniu przetrwały mury wewnętrzne.

W najlepszym stanie zachowała się fasada od Nowolipia, mimo zawalenia się portyku kolumnowego. W 1947r. rozebrano najbardziej wypalone fragmenty z 1939r., niestety nie wykonano dokumentacji, więc niemożliwe było ich późniejsze odtworzenie. Autorami projektu odbudowy był Zygmunt Stępiński i Mieczysław Kuzma. Założono przywrócenie wyglądu fasadzie z czasów Corazziego, wewnątrz korpusu głównego rozpoczęto rekonstrukcję Sali Balowej.

W 1949r. zdecydowano o przeznaczeniu budynku na siedzibę Komendy Stołecznej Milicji Obywatelskiej. W związku z tym zabezpieczone po wojnie oraz odbudowane już fragmenty pałacu rozebrano. Nowy projekt znacznie odbiegał od oryginału. Przebudowane zostały m.in. piwnice, w których znajdował się okryty złą sławą areszt z rozległymi celami. O miejscu tym krążyły różne opowieści, miejsce to z oczywistych względów, nie cieszyło się wielką popularnością. Niestety nie udało się dokończyć rekonstrukcji Sali Balowej, która później w wyniku przebudówek zniknęła z planu pałacu. W części zachował się przejazd bramny.

Niedokładnie zrekonstruowano attykę, której wygląd wrócił do tego sprzed 1944r. Nowym elementem był tutaj wieniec. W miejscu dawnych okien po bokach bramy wjazdowej zaprojektowano nowe wejścia. Przed ostatnią renowacją pałac znajdował się w opłakanym stanie, szczególnie wewnątrz. Ruszające się klepki parkietów policjanci nazywali ponoć "pływającą podłogą".

Pałac posiada trzy kondygnacje. W środkowej części fasady znajduje się ryzalit z cztero-kolumnowym korynckim portykiem oraz bramy wjazdowe. Portyk ustawiony jest na arkadowym podcieniu przed środkowym ryzalitem i zwieńczony attyką schodkową. Płaskorzeźby za kolumnami pierwszego piętra są prawdopodobnie dziełem Aleksandra J. K. Norblina, pracującego pod kierunkiem Pawła Malińskiego. Do dziś pod środkową płaskorzeźbą widnieje sygnatura autora: NORBLIN FECIE 1823. Nad bocznymi oknami ryzalitu również znajdują się dekoracje rzeźbiarskie zi motywem lecących Sław podtrzymujących półokrągłe okna drugiego piętra. Rzeźba orła z rozpostartymi skrzydłami była dziełem Nicolao Vincenti, wykonana była techniką narzutową i stanowiła efektowne zwieńczenie attyki. Od czasu wojny, dopiero podczas remontu w latach 2005-2006 wróciła na swoje miejsce, jednak w zmienionej, krytykowanej przez niektórych formie.

Dzisiejszy pałac Mostowskiego znacznie odbiega wyglądem od oryginału, jedynie elewacji korpusu głównego przywrócono dawny wygląd. Obiekt ciekawie prezentuje się po zmroku, gdyż w czasie ostatnich prac restauracyjnych zyskał iluminacje. Uwydatnione zostały najciekawsze elementy dekoracji, płaskorzeźby, efektowna kolumnada oraz długo nieobecny na swoim miejscu orzeł wieńczący attykę. W budynku obecnie mieści się Komenda Stołecznej Policji. Niejednokrotnie służył za plan zdjęciowy dla filmów i seriali.

Bibliografia:

red.: Bartoszewicz D., Majewski, J.S., Urzykowski T., Żelazowska A.: Spacerownik Warszawski 2, Warszawa: Biblioteka Gazety Wyborczej, 2005. ISBN 978-83-7552-095-8

Jaroszewski Tadeusz S.: Księga Pałaców Warszawy, Warszawa: Wydawnictwo Interpress, 1985, s.94-95. ISBN 83-223-2047-7.

Zieliński Jarosław: Atlas Dawnej Architektury Ulic i Placów Warszawy. Śródmieście Historyczne, tom 13, Warszawa: TOnZ, 2007. ISBN 83-88372-35-1.