Klimat Warszawy

Adres: ulica Nowoursynowska 84

Data budowy: 1780-1783

Architekt: Szymon Bogumił Zug, Chrystian Piotr Aigner, Henryk Marconi

Styl architektoniczny: klasycyzm

Jest to największe w Warszawie założenie pałacowo – parkowe. Znajduje się na skarpie warszawskiej pomiędzy Wilanowem a Ursynowem. Należy do najmniej znanych, cennych zabytków stolicy. Przez wieki przeznaczony był tylko dla wybranych. Powstanie całego założenia związane jest z osobą Jana III Sobieskiego, który za swego panowania kupił tutaj ziemie i zbudował, na której prowadził zwierzyniec i hodowlę bażantów. Stąd pochodzi ówczesna nazwa, Bażantarnia. W tym czasie zaczyna się historia Natolina, mimo, że pałac i park ukształtowały się później.

Pałac zbudowano w latach 1780-1783 z inicjatywy dziedzica Wilanowa, Augusta Czartoryskiego. Autorem projektu był Szymon Bogumił Zug, który nadał nowej budowli formy klasycystyczne. Posiadłość odziedziczyła Elżbieta Lubomirska, a po niej córka Aleksandra z mężem hr. Stanisławem Kostką Potockim (1799), a potem Aleksander Stanisław Potocki z żoną Anną Tyszkiewicz. Ci ostatni na cześć córki Natalli, Bażantarnię przemianowali na Natolin.

Pałac zbudowany został na planie prostokąta z dwoma wydatnymi ryzalitami od frontu i tzw. Salonem Otwartyn od strony skarpy sięgającym pierwszego piętra, nakrytym kopułą wspartą na sześciu kolumnach jońskich. Autorem dekoracji malarskich wnętrz był Vincenzo Brenna, specjalnie w tym celu sprowadzony z Rzymu.

W późniejszych latach powstała piętrowa, klasycystyczna oficyna (1806-1808) oraz wozownia ze stajnią (1808-1809) według projektów Chrystiana Piotra Aignera. W latach 1810-1812 powstał murowany taras na skraju skarpy. Aigner współuczestniczył w pracach nad gotycko-klasycystyczną holendernią wzniesioną w latach 1812-1814. Prawdopodobnie był też autorem domów dla dozorców powstałych w 1823. We samym pałacu zaprojektował wnętrza parterowe, tzw. amfiteatry, ale też wielki wazon na tarasie oraz kilka mniejszych na słupkach ogrodzenia od strony skarpy.

W latach 1807-1808 zastąpiono dekorację malarską Brenny nową, sztukatorską dekoracją wykonaną przez Wergiliusza Baumana, jednego z najlepszych sztukatorów w kraju. Prace prowadzono w salonie otwartym,  salonie bawialnym, gabinecie mozaikowym i sali jadalnej. W oparciu o rysunki Aignera, Bauman stworzył jedno z najpiękniejszych wnętrz tego okresu w kraju, reprezentujących styl dojrzałego klasycyzmu.

W 1820 roku Aleksander Potocki rozwiódł się z Anną z Tyszkiewiczów. Z jego inicjatywy w latach 1834-1838 Ludwik Kaufmann wykonał pomnik-sarkofag zmarłej w 1830 roku Natalii Potockiej, według projektu Henryka Marconiego. Na pierwszym piętrze pałacu urządzono tzw. Pokoje Etruskie, zaprojektowane w miejscu dawnego apartamentu mieszkalnego Anny Potockiej. Ich projekt przypisywany jest Franciszkowi Marii Lanciemu. W parku wzniesiono wówczas świątynię dorycką, most mauretański, akwedukt rzymski oraz bramę mauretańsko - gotycką według projektów projektu Henryka Marconiego.

Po śmierci Aleksandra Potockiego w 1892 roku, obiekt aż do zakończenia II wojny światowej należał do rodziny Branickich. Nowi właściciele jednak nie zarządzali odpowiednio posiadłością. Pałac i park użytkowany był sporadycznie, głównie jako miejsce czasowego zakwaterowania krewnych. Nierestaurowane obiekty zaczęły ulegać degradacji. Zamiast ratować, rozbierano je i usuwano. W ten sposób w 2 połowie XIX w. zniknął wystrój rzeźbiarski z pomnika Natalii Sanguszkowej oraz z attyki pałacu. Rozebrano także kilka innych budowli, m.in.: altanę chińską i kapliczkę gotycką. W 1916r. Braniccy wydzierżawili posiadłość na 20 lat Helenie z Radziwiłłów Potockiej. To dzięki niej w połowie lat 20-tych rozebrano zrujnowaną holendernię, znacznie zubożając romantyczne założenie Natolina.

Pałac i park został zdewastowany i rozgrabiony przez hitlerowców w czasie powstania warszawskiego. Prawie całkowitemu zniszczeniu uległa boazeria Pokoju Etruskiego i część boazerii kominkowej w Gabinecie Mozaikowym, którą połamano i spalono. Poważnie zdewastowane zostały marmurowe kominki z ich wystrojem rzeźbiarskim i wieńczącymi je zwierciadłami. Pomnik Natalii Sanguszkowej służył za cel strzelającym do niego niemieckim żołnierzom. Podobny los spotkał rzeźbę Junony w Salonie Otwartym. Zniszczono też znaczną część historycznego starodrzewia.

Po wojnie upaństwowiono obiekt, oddano go pod opiekę Muzeum Narodowego, które pałac odrestaurowało. W trakcie prac prowadzonych przez Stanisława Lorentza i Jana Zachwatowicza, zlikwidowano skutki zniszczeń wojennych. W Salonie Otwartym odsłonięto i zakonserwowano ukryty pod warstwą farby plafon autorstwa Vincenzo Brenny.

Zamieszkiwał tu pierwszy przywódca Polski Ludowej Bolesław Bierut. Potem mieścił się tu Urząd Rady Ministrów, dlatego przebywali tu m.in. Józef Cyrankiewicz czy Wojciech Jaruzelski. W późniejszych latach pałac i okoliczne budynki zaczęły ponownie niszczeć z powodu braku opieki konserwatorskiej.

Od 1993 roku znajduje się tu Kolegium Europejskie – filia College of Europe w Brugii. Dzięki temu uchroniono obiekty wchodzące w skład założenia przed degradacją. W skład zespołu wchodzi również Las Natoliński, będacy rezerwatem przyrody. Na jego terenie znajduje się 120 skatalogowanych pomników przyrody. W 1993r. powołano Fundację "Centrum Europejskie Natolin" (CEN). W marcu 1994r. pomiędzy Urzędem Rady Ministrów i Fundacją CEN zawarto umowę w sprawie przekazania fundacji w administrowanie nieruchomości pod nazwą "Zespół Pałacowo-Parkowy Natolin". Umowa zawarta na okres 20 lat zobowiązuje Fundację CEN do stałej opieki nad powierzonym jej majątkiem narodowym.

Uważa się, że Zespół Pałacowo-Parkowy w Natolinie należy do najcenniejszych warszawskich zabytków Oświecenia i okresu, w którym kształtowały się romantyczne nurty w polskim ogrodnictwie. Nadal słabo znany warszawiakom, udostępniony został dopiero w 2006 roku, jednak w ograniczonym stopniu. Obecnie biuro PTTK Trakt raz w miesiącu organizuje wycieczki do Natolina, więcej informacji na stronie trakt.com.pl.

Bibliografia:

Jaroszewski Tadeusz S.: Księga Pałaców Warszawy, Warszawa: Wydawnictwo Interpress, 1985, s. 118-119. ISBN 83-223-2047-7.

Lorentz Stanisław: Natolin: Warszawa: PWN, 1970.

Zdjęcia pochodzą ze strony: www.natolin.edu.pl

Pałac i jego wnętrza

Park i budowle parkowe