Klimat Warszawy

Adres: ulica Zakroczymska 1

Data budowy: 1645 / 1679-1733 / 1950-1955

Architekt: Jan Chrzciciel Ceroni, Jakub Fontana

Styl architektoniczny: późny barok

Franciszkanie przybyli do Warszawy w 1646 roku za sprawą kapelana na dworze króla Władysława IV, Wincentego Scapity (franciszkanina włoskiego pochodzenia). Niewielki, drewniany kościół, który wzniesiono przy Zakroczymskiej, spłonął doszczętnie w 1656 roku w wyniku najazdu Szwedów. Wraz z klasztorem odbudowano go w latach 1662-1663.

Wkrótce rozpoczęto jednak budowę świątyni murowanej, prace prowadzono etapami przez kilkadziesiąt lat. Przez ten czas zmieniali się architekci, a co za tym idzie zmieniały się też koncepcje. Autorem nowego projektu był Jan Chrzciciel Ceroni i Józef Solari. W latach 1679-1691 powstało prezbiterium, zakrystia i kaplica Matki Boskiej Pocieszenia. Projekt nawiązywał do rzymskiej świątyni Santa Maria della Victoria. Śmierć Ceroniego w 1708 roku przerwała prace na kilka lat, a widok nieukończonego kościoła uwieczniony został na rysunku Karola Feyge. W tym samym roku wybuchła zaraza z której ocalał tylko jeden z całego zakonu Franciszkanów.

Prace pod kierunkiem Józefa i Jakuba Fontanów wznowiono w 1713 roku. Zmianie uległy pierwotne koncepcje, z jednonawowej świątyni powstała trzynawowa. Zbudowano w tym celu po dwie kaplice po bokach łączące ramiona krzyża łacińskiego z wieżami. Obok wzniesiono budynek klasztorny w stylu klasycystycznym. Kościół konsekrowano w 1737 roku, jednak wkrótce postanowiono go znów rozbudować.

Ostateczny kształt budowla uzyskała w 1788 roku po przebudowie według projektu Józefa Borettiego. Fundatorami była rodzina Lubomirskich, których herb znajduje się na fasadzie frontowej, a epitafium wewnątrz świątyni. Dwie wieże od tej pory wieńczyły hełmy w formie obelisków. Fasada uzyskała bardziej klasycystyczny kształt, według niektórych opinii - kosztem wysokich walorów artystycznych wcześniejszego projektu.

W 1797 roku władze carskie wypędziły franciszkanów, a klasztor zaczął pełnić inne funkcje, m.in. urządzono w nim więzienie nazywane domem kary i poprawy. Kościół stał się kościołem garnizonowym. Franciszkanie wrócili tu dopiero w 1919 roku. W okresie dwudziestolecia międzywojennego cały zespół został odrestaurowany, budynek klasztorny nadbudowano o drugie piętro. 

W czasie II wojny światowej kościół stał na krawędzi Getta, co dziś upamiętnia specjalnie oznakowany chodnik i tablica pamiątkowa na bocznej elewacji ostatniego domu przy Freta. Świątynia w wyniku działań wojennych spłonęła, jednak nie została zburzona. Główne mury się zachowały, tak jak i najcenniejsze elementy wystroju i wyposażenia wnętrz. Z tego względu to tutaj odbyła się pierwsza po wojnie msza święta w Warszawie. Uszkodzoną świątynię i jej wnętrze naprawiano i uzupełniano do lat 70. XX wieku. W latach 2006-2007 kościół wraz z klasztorem odrestaurowano.

Wnętrza

Z czasów drewnianej świątyni do dnia dzisiejszego zachował się obraz "Stygmatyzacja św. Antoniego" pędzla Matthiasa Kargena, podarowany przez cech malarzy. Datowany jest na 1644 rok i uznaje się go za najcenniejszy skarb świątyni. Znajduje się po prawej stronie na barokowym ołtarzu wykonanym w pracowni Bartłomieja Bernatowicza w 1724 roku. Po lewej stronie na końcu transeptu znajduje się kaplica z ołtarzem Jezusa Ukrzyżowanego. Na ołtarzu głównym z 1724 roku również autorstwa Bernatowicza, znajduje się kopia innego obrazu Kargena - "Stygmatyzacja św. Franciszka", oryginał znajduje się w Muzeum Narodowym w Warszawie. 

Obok prezbiterium znajduje się kaplica Św. Maksymiliana Kolbe, gdzie stoi urna z woskową postacią. W jej wnętrzu umieszczono relikwie św. Witalisa. W kaplicach bocznych znajdują się ołtarze: Św. Józefa, Matki Boskiej Pocieszenia, Św. Judy Tadeusza oraz Matki Boskiej Częstochowskiej. Zdobią je XVII i XVIII wieczne obrazy. 

Bardzo cenna jest barokowa ambona z około 1732 roku, która uległa uszkodzeniu w czasie II wojny światowej. Utracone elementy zostały odtworzone i wkomponowane w zachowane. W kościele znajdują się liczne epitafia, w tym późnobarokowe epitafia Konstantego Franciszka Mokronowskiego oraz Władysława Grzegorzewskiego.

Bibliografia:

warszawa.franciszkanie.pl, dostęp 25.07.2011.