Klimat Warszawy

Adres: ulica Bracka 25

Data budowy: 1913-1914

Architekt: Karol Jankowski i Franciszek Lilpop

Styl architektoniczny: wczesny modernizm

Dom Towarowy Braci Jabłkowskich jest jednym z ważniejszych dzieł architektonicznych Warszawy początku XX wieku. Zbudowany został na potrzeby prężnie rozwijającej się spółki Bracia Jabłkowscy, którzy od lat rozwijali swoją firmę, zaczynając od maleńkiego sklepu przy ulicy Widok 6 powstałego jeszcze w 1884 roku. Sklepem kierowała Aniela Jabłkowska, córka Józefa Jabłkowskiego, który przybył do Warszawy w poszukiwaniu okazji do rozkręcenia interesu. Sklepik został wydzielony z mieszkania rodziców Anieli znajdującego się na parterze kamienicy na Widok 6. Gdy interes się rozwinął, w 1888 roku sklep przeniesiono na ulicę Hożą 14, wówczas jednoosobowe do tej pory przedsiębiorstwo powiększyło się, do Anieli dołączyli jej bracia, a firma nazywała się od teraz Bracia Jabłkowscy.

Firma rozwijała się prężnie, w 1897 roku do firmy dołączył Józef Jabłkowski junior, co było przełomowym momentem w dziejach przedsiębiorstwa. Sklep ponownie przeniesiono do większego lokalu przy Brackiej 20, gdzie działał do 1900 roku, kiedy to ponownie zmienił adres na Bracką 23. Nowy lokal był stosunkowo duży, Jabłkowscy działali w nim 14 lat. Handlowano głównie konfekcją damską i męską. Firma rozwinęła się do tego stopnia, że prowadziła nawet sprzedaż wysyłkową poza Warszawę, oferując szycie na miarę. Od 1908 roku wydawano półroczne katalogi, które były czymś nowym w ówczesnym marketingu. W 1914 roku rozpoczęto budowę Domu Towarowego, który stoi przy Brackiej do dziś. Na potrzeby jego budowy Jabłkowscy kupili sąsiednią, mocno zniszczoną kamienicę, by móc ją wyburzyć i uzyskać większy plac pod budowę nowego gmachu.

Projekt okazał się tak dużym sukcesem, że dziś Dom Towarowy Braci Jabłkowskich wymieniany jest jako jedno z najwspanialszych dzieł architektury polskiej początku XX wieku. Zbudowany został przez Karola Jankowskiego i Franciszka Lilpopa we wczesnomodernistycznym stylu i funkcjonalnych wnętrzach. Posiadał pięć pięter, a elewacja zewnętrzna skomponowana została w spokojny i stonowany sposób, bez przeładowania dekoracjami.

Struktura budynku była żelazobetonowa, co w owych czasach było rzadkością. Każde piętro posiadało jednolite płyty stropowe wsparte na masywnych słupach. Grubości stropów i słupów były większe w porównaniu do ówczesnych standardów. To prawdopodobnie dzięki tym rozwiązaniom budynek przetrwał bombardowania wojenne. W części centralnej znajduje się hall sięgający trzeciego piętra z ogromnym, stylizowanym witrażem autorstwa Edmunda Bartłomiejczyka, profesora Szkoły Sztuk Pięknych. Wewnątrz zaprojektowano łatwo przesuwalne ścianki działowe, a niekiedy do dzielenia powierzchni używano mebli sklepowych. Takie rozwiązanie gwarantowało elastyczność powierzchni domu towarowego i jej zmieniania pod kątem aktualnych potrzeb poszczególnych działów sklepu.

Do dziś tynki pozostają autentyczne, nie były nigdy zmieniane, nie wymusiła tego nawet wojna. Układ budownictwa jaki tu zastosowano nie był do tej pory znany w Polsce w budynkach handlowych. Do tej pory wprowadzano podział wewnętrzny normalnymi ścianami. Nowy styl budowania, jaki tu zastosowano umożliwiał przeszklenie budynku i łatwiejszą orientację u kupujących. Salon mód, kawiarnię, wszystkie szafy, gabloty, lady sklepowe i boazerie wykonane zostały na zamówienie przez bardzo dobry zakład stolarski Herodka.

Wprowadzenie się do nowego budynku miało miejsce już po wybuchu I wojny światowej. Na każdym piętrze znajdowały się kasy i paczkarnie, jedna z wind łączyła nawet paczkarnie wszystkich pięter z tą na parterze, gdzie kompletowano wszystkie wysyłki klientów, którzy dokonywali większych zakupów na różnych piętrach. W tym czasie udziały w firmie nie należały już tylko do rodziny Jabłkowskich, innymi udziałowcami byli: Franciszek Lilpop - ze słynnej rodziny przemysłowców warszawskich, Piotr Drzewiecki - przemysłowiec, przyszły i pierwszy prezydent miasta Warszawy w latach 1917-1921, Robert Geyer - przemysłowiec łódzki, zastrzelony w 1939 roku w swoim mieszkaniu przez gestapo za odmowę podpisania listy przynależności do narodu niemieckiego, Victor Hauzeur – multimilioner i finansista belgijski, Feliks Młynarski – jeden z bardziej znanych ekonomistów dwudziestolecia międzywojennego, profesor Szkoły Głównej Handlowej. Drugi dom towarowy firma Jabłkowskich posiadała w Wilnie.

I wojna światowa wpłynęła negatywnie na interesy Jabłkowskich, zaprzestano sprzedaży wysyłkowej, do której powrócono dopiero w 1928 roku. Kryzys światowy, który zaczął się w W 1928 roku w Stanach Zjednoczonych dał się odczuć w firmie Jabłkowskich w końcu 1930, jednak był to okres reorganizacji w przedsiębiorstwie, a dobre obroty w poprzednich latach pozwoliły przetrwać niekorzystny dla gospodarki okres w niezłej formie. Znajdowały się tutaj dwie kawiarnie, jedna całoroczna na trzecim piętrze, druga na tarasie, otwarta w sezonie wiosenno-letnim. W kawiarni trzeciego piętra występowali niekiedy artyści estradowi. W podziemiu urządzano początkowo wystawy sztuki, potem w latach `30 utworzono tu sklep cen jednolitych.

W 1939 roku liczba zatrudnionych Domu Towarowym osób wynosiła aż 650, kolejne 120 osób pracowało w domu towarowym prowadzonym przez Jabłkowskich w Wilnie. Wraz z wybuchem wojny przedsiębiorstwo uległo likwidacji. W czasie okupacji niemieckiej, Niemcy wynosili ze sklepu wyposażenie różnego rodzaju wystawiając kwity rekwizycyjne lub płacąc pieniędzmi, za które wówczas niczego nie dało się kupić. Po wojnie, Bracia Jabłkowscy zasponsorowali z własnych funduszy odbudowę kamienicy Baryczków na Starym Mieście, czym zostali uhonorowani przez Komitet Odbudowy Warszawy złotą odznaką, jedyną jaką wówczas przyznano za wkład w odbudowę miasta, srebrnych i brązowych przyznano wówczas kilkadziesiąt. Przedsiębiorstwo działało znowu do maja 1950 r, kiedy to zostało przejęte przez władze państwowe. Bracia Jabłowscy odzyskali budynek przy Brackiej 25 oraz przy Chmielnej 23 dopiero w XXI wieku, obydwa zostały odremontowane i odzyskały dawną świetność. Dom Towarowy Braci Jabłkowskich to nie tylko wspaniały budynek, ale również symbol przedwojennej, nowoczesnej Warszawy.

Bibliografia:

Jabłkowski F.: Dom towarowy Bracia Jabłkowscy. Romans ekonomiczny. Warszawa: Wydawnictwo Iskry, 2005.