Klimat Warszawy

Adres: ulica Miodowa 5

Data budowy: 1622 / 1760-1762

Architekt: nieznany / Jakub Fontana

Styl architektoniczny: późny barok

W końcu XVI wieku stał tu drewniany dom krawca Mikołaja Czajki, obok znajdował się browar i słodownia Tomasza Chawłosza, rajcy warszawskiego. W 1597 roku posesję kupił margrabia brandenburski i książe pruski Jerzy Fryderyk. Planował wybudować tu swoją rezydencję na czas pobytów w Polsce.

Jego następca, syn Jan Zygmunt zrezygnował z budowy i sprzedał posesję królowej Konstancji, żonie Zygmunta III. Królowa chciała wybudować tu pałac dla kapituły krakowskiej, zastrzegając by służył tylko biskupom tej diecezji. Budowy pałacu nie dokończono, a Władysław IV podarował posesję kapitule krakowskiej w 1635 roku, z takim samym zastrzeżeniem.

Pałac ukończył biskup Jan Zadzik w 1642 roku. Został odbudowany w 1668 r. po zniszczeniach wojen szwedzkich dla biskupa Andrzeja Trzebickiego. Był oficjalną rezydencją miejską biskupów krakowskich, którzy jako senatorowie duchowni brali udział w pracach senatu Rzeczypospolitej.

Pałac w bardzo złym stanie gruntownie przebudowano w latach 1760-1762 z inicjatywy biskupa Kajetana Sołtyka,  wg projektu Jakuba Fontany. Architekt nadał budowli cechu późnego baroku. 

Łukasz Gołębiowski w swoim "Opisaniu historyczno-statystycznym miasta Warszawy" z 1827 opisał kontrowersyjną postać biskupa Sołtyka. Biskup był przeciwnikiem reform i wrogiem Stanisława Augusta. Dążył do równouprawnienia dysydentów na sejmach 1766 i 1767 zwalcząjąc postulaty ambasadora Nikołaja Repnina za co został aresztowany. Wywieziono go do Kaługi, gdzie przebywał do 1772 roku. Po powrocie do kraju ujawniła się u niego choroba psychiczna, co doprowadziło do jego ubezwłasnowolnienia przez kapitułę krakowską w 1782.

Pałac należy do stosunkowo rzadkiego w Warszawie typu pałacu przyulicznego, zbudowanego w linii ulicy (innym przykładem jest Pałac Szlenkierów na placu Dąbrowskiego). Pałac miał jedno piętro, jednak bardzo wysokie. Tutaj mieściły się sale reprezentacyjne. W tym stanie pałac utrwalił Canaletto na obrazie z 1775 przedstawiającym widok ulicy Miodowej. Obrazem posłużono się przy rekonstrukcji pałacu zniszczonego w czasie II wojny światowej.

Od końca XVIII w. mieściły się tu liczne urzędy. Po trzecim rozbiorze Polski pałac był własnością rządu pruskiego. Lokale na parterze zostały przerobione na sklepy. W okresie Księstwa Warszawskiego znajdował się tu trybunał handlowy, sąd apelacyjny i sądy pokoju.

W 1823 roku pałac wystawiono na loterię. Połowę szczęśliwego losy nabył Natan Morgensztern z Sadnomierza, drugą połowę trzej starozakonni z Końskowoli. Pałac od nowych właścicieli odkupili dwaj warszawscy mieszczanie, Tomasz Czaban i Łukasz Piotrowski, który po spłaceniu w 1828 wspólnika, stał się jedynym właścicielem rezydencji. Postanowił przebudować pałac na kamienicę czynszową, podzielił wysokie pierwsze piętro na dwie kondygnację uzyskując w ten sposób więcej mieszkań.

Pałac jeszcze kilkakrotnie był przebudowywany w XIX wieku, co pozbawiło go w końcu cech artystycznych. Został spalony w 1939, a potem zburzony w czasie Powstaniu Warszawskiego.

Po wojnie został odbudowany na siedzibę Zjednoczenia Przemysłu Lotniczego i Silnikowego. Elewacja od strony ulicy Miodowej uzyskała wygląd jak po przebudowie w latach 1760-1762 pozostawiając jednak podział pierwszego piętra na dwie kondygnacje. W elewację skrzydła od ulicy Senatorskiej wmurowano tablicę upamiętniająca śmierć kilkudziesięciu Polaków rozstrzelanych w tym miejscu 15 lutego 1944 przez hitlerowców. Druga tablica wmurowana w elewację od strony wykopu trasy W-Z informuje, że w 1869 urodził się tutaj znany powieściopisarz Wacław Gąsiorowski.

Przez ostatnie 20 lat zwrotu pałacu domagała się Joanna Beller, córka przedwojennego właściciela, któremu budynek odebrano na mocy dekretu Bieruta z 1945. Na zwrot nieruchomości nie chciał się zgodzić użytkujący go ZUS argumentując swój sprzeciw faktem, że obiekt został zburzony w czasie II wojny światowej, a odbudowano go z publicznych pieniędzy. W końcu pod koniec lipca 2010 roku Beller wygrała m.in. w Europejskim Trybunale Praw Człowieka w Strasburgu. Trybunał stwierdził, że czas postępowania przekroczył rozsądny termin, a Polska naruszyła międzynarodową konwencję. Nowa właścicielka ponoć przez cały ten czas marzyła o choć jednej nocy w rodzinnym domu choćby na podłodze. Szczegóły sprawy tutaj. Życzymy więc udanej pierwszej nocy i niezbyt twardej podłogi...

Bibliografia:

Jaroszewski Tadeusz S.: Księga Pałaców Warszawy, Warszawa: Wydawnictwo Interpress, 1985, s. 11-14. ISBN 83-223-2047-7.

Gołębiowski Łukasz: Opisanie historyczno-statystyczne miasta Warszawy (reprint). Warszawa: Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, 1979.