Klimat Warszawy

Adres: Aleja Solidarności 62

Data budowy: 1727-1728 / 1783-1789 / 1863-1868 / 1948-1949

Architekt: Jan Zygmunt Deybel / Szymon Bogumił Zug / Wojciech Wawrzyniec Bobiński / Bruno Zborowski

Styl architektoniczny: późny barok

W XVIII w. stał tu dwór, przebudowany na pałac przez podskarbiego koronnego Jana Jerzego Przebendowskiego. Nie ma pewności co do osoby architekta Jana Zygmunta Deybla. Autorka monografii pałacu, Anna Sagatowicz podważa tą tezę. Przebendowski był bliskim współpracownikiem króla Augusta II, niestety jego rodzina nie cieszyła się wielkim szacunkiem wśród polskiej magnaterii, gdyż Przebendowscy nie mieli dobrego pochodzenia. Sposobem na zyskanie aprobaty było wybudowanie wspaniałej i wystawnej rezydencji.

Po przebudowie pałac zyskał cztery narożne alkierze pełniące role wież ujmujących go z czterech stron. Dzisiejszy mansardowy dach (nie ma pewności czy tak wyglądał za czasów Przebendowskich) posiada załamanie w linii spadu, co nadaje bryle budynku dynamicznego wyglądu. Na tyłach znajdował się piękny ogród. Nad drzwiami prowadzącymi do niego umieszczono napis: "Post exanflatos pro Republica labores hic locus qui etis" – „ciężkich pracach dla Rzeczypospolitej tu jest miejsce [wypoczynku], gdzie się znajdujecie". Napis nie przetrwał do czasów obecnych.

Pałac wielokrotnie zmieniał właścicieli. Ostatni z Przebendowskich wynajął go w latach 1760-1762 hiszpańskiemu dyplomacie, hrabiemu d'Aranda. Nowy właściciel organizował tu słynne, huczne bale maskowe i przyjęcia. Tak relacjonował ksiądz Łuskin na łamach "Wiadomości Warszawskich" z 1762 r.: "W czterech salach tańczono, w innych zaś pokojach w pogotowiu stały nakryte stoły, u których się każdy czym ieno chciał mógł posilić. Trwał [bal] nazajutrz do białego dnia z zupełnym ukontentowaniem wszystkich na nim się znajdujących."

Od roku 1766 posiadłość była własnością rodziny Kossowskich. Barbara z Bielińskich Kossowska była jedną z najpiękniejszych i najbardziej pożądanych kobiet ówczesnej Warszawy. Była żoną Rocha Kossowskiego, członka Rady Nieustającej, a w późniejszym okresie podskarbiego wielkiego koronnego.

Budynek został przebudowany w latach 1783-1789 według projektu Szymona Bogumiła Zuga, który wbudował klatkę schodową wiodącą na pierwsze piętro w westybul, dobudował niektóre elementy po bokach oraz przebudował oficyny otaczające pałac. Owalny westybul jest bardzo oryginalnym elementem wśród warszawskich barokowych budowli. Owalny jest również hol na pierwszym piętrze przy wejściu do sal reprezentacyjnych.

W XIX w. pałac zaczął ulegać. Kosowscy znaleźli dla siebie inne rezydencje. W pałacu mieścił się Hotel de Hamburg, jednak dużo bardziej zadziwiający okazał się gabinet figur woskowych oraz różni sztukmistrze: kobieta bez rąk, zachwycająca publiczność zdolnW budynku mieściła się również restauracja Gąsiorowskiego, kawiarnia literacko-muzyczna i Zajazd Białostocki. W oficynie siedzibę miała "Fabryka Guzików oraz Wszelkich Wyrobów Metalowych i Pieczętarskich".

Za czasów Królestwa Kongresowego mieszkał tu komendant Warszawy, rosyjski generał Lewicki. W latach 40. i 50. XIX w. była tu drukarnia i zakład piwa bawarskiego. Pałac zmieniał funkcje i właścicieli przechodząc zadłużony z rąk do rąk, aż w końcu został przekształcony na kamienicę czynszową ulegając dalszej degradacji.

W 1863 roku kupił go Jan Zawisza. Nowy właściciel był współzałożycielem Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, współinwestorem budowania tanich domów dla robotników oraz konserwacji kolumny Zygmunta, był również archeologiem. Dzięki niemu pałac odzyskał dawną świetność.

Remont w latach 1863-1868 przeprowadził Wojciech Wawrzyniec Bobiński, który dokonał zmiany w parterowej części półkolistego ryzalitu fasady czyli wejścia do pałacu. Wybito wówczas trzy wielkie otwory w miejscu dawnych drzwi i okien, nowe wejście i ścianę zewnętrzną umieszczono w głębi. Dzięki temu uzyskano efektowny przedsionek, otwarty z zewnątrz, chroniący nadjeżdżających gości w czasie złej pogody. Po wejściu do westybulu gości witał okazały plafon iluzjonistyczny Henryka Siemiradzkiego „Światło i mrok”. Plafon wywoływał żywe dyskusję na temat swej treści jak i umiejscowienia.

W niedziele i święta za opłatą na rzecz schroniska dla paralityków pałac udostępniano zwiedzającym. W tym samym czasie przyuliczne parterowe oficyny zostały rozebrane, na miejscu północnej wybudowano kamienicę dochodową, by pokryć koszty utrzymania rezydencji.

Po śmierci Zawiszy pałac odziedziczyła jego żona Elżbieta, a potem córka Maria, która sprzedała go księciu Januszowi Radziwiłłowi w 1912 r. Radziwiłł był właścicielem Nieborowa oraz posłem i senatorem II Rzeczypospolitej, w jego rękach posiadłość znajdowała się do zakończenia II wojny światowej. W czasie powstania pałac zniszczono w 70 %. Po wojnie władza komunistyczna przejęła ruiny dając w zamian Januszowi Radziwiłłowi mieszkanie dwupokojowe na Saskiej Kępie (potem mieszkał na Mokotowie, wycofał się z życia politycznego).

Przez plany budowy trasy W-Z budynek był zagrożony rozbiórką. Nie rozebrano ruin dzięki m.in. profesorowi Janowi Zachwatowiczowi, który wraz z innymi  konserwatorami pragnęli ocalić wszystko co przetrwało wojnę. Rozbiórce uległy tylko oficyny, co stanowiło kompromisowe rozwiązanie. Pałac znalazł się pomiędzy dwiema jezdniami trasy W-Z.

Zniszczoną rezydencję odbudowano w 1949 roku według projektu Bruno Zborowskiego. Pałac otrzymał mansardowe dachy, choć brak jest źródeł, które mówiłyby, że takie posiadał w czasach Przebendowskich. Dokonano tu różnych zmian: rozstawiono symetrycznie okna w fasadzie ogrodowej, zniszczono ocalałe płaskorzeźby, zlikwidowano podjazd pod ryzalitem oraz attykę wieńczącą go.

21 kwietnia 1955 r. otwarto tu Muzeum Lenina, a od 1990 mieści się tu Muzeum Niepodległości. Od 2000 roku działało tu kino Paradiso wyświetlające ambitne filmy, niestety niedawno zostało zamknięte. W ostatnich latach pałac został odrestaurowany.

Biblioteka:

Jaroszewski Tadeusz S.: Księga Pałaców Warszawy, Warszawa: Wydawnictwo Interpress, 1985. ISBN 83-223-2047-7.