Klimat Warszawy

Adres: Plac Małachowskiego 3

Data budowy: 1898-1903

Architekt: Stefan Szyller

Styl architektoniczny: renesans akademicki

Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych powstało 13 grudnia 1860r., przy placu Małachowskiego mieści się od 1900. Jest to jeden z niewielu budynków użyteczności publicznej z przełomu XIX i XX wieku, który przetrwał w Warszawie bombardowania II wojny światowej.

Misją Towarzystwa było organizowanie wystaw, pomoc młodym artystom i zakup dzieł sztuki na potrzeby kolekcji narodowej. Gmach wzniesiony został dzięki wysiłkom Towarzystwa i hojności społeczeństwa. Zachęta szybko stała się jednym z głównych ośrodków sztuki w Warszawie. Promowano tu nowe malarstwo i inne formy sztuki współczesnej.

Tutaj w 1922 roku został zamordowany pierwszy prezydent Polski Gabriel Narutowicz. Zastrzelił go malarz Eligiusz Niewiadomski, zwolennik endecji. Wizyta Narutowicza na wystawie malarstwa miała być jedną z pierwszych wizyt publicznych nowego prezydenta. Do Zachęty przybył w południe 16 grudnia 1922 roku. Po przecięciu wstęgi udał się z prezesami Towarzystwa na pierwsze piętro galerii, publiczność ruszyła za nimi. Kazimierz Lasocki, malarz, opisał te wydarzenia następująco:

„Zostałem na dole. Po 15-20 minutach z góry słychać było trzykrotny trzask, jak gdyby się szklany sufit na głowę walił. Publiczność zbiegła na dół w popłochu. Moja córka przybiegła przestraszona i mówi, że prezydent zabity. W tej chwili ukazał się minister Makowski i zawołał: » Panie Lasocki, czynię pana odpowiedzialnym za to, żeby stąd nikt nie wyszedł «. Za chwilę wypadł z płaczem i rzucił mi się na piersi znajomy poeta Tuwim. Desperował, rzucał się, szlochał, prosił, żebym go wypuścił. Zjechały się władze bezpieczeństwa, wpuściłem ich na górę. Wtem zaczął dobijać się ktoś do drzwi. Kazałem je otworzyć - ukazuje się gen. Józef Haller z adiutantami. Opowiadam, co się stało. Przyjął to niezbyt dramatycznie, gdyż pyta mnie: » A gdzie on leży? «. Ja go objaśniam, a on na to: » Ale inne sale można obejrzeć? «. Zdziwiłem się tym zapytaniem, ale odpowiedziałem, że można i poprowadziłem go na górę. Z góry biegli dwaj adiutanci z Zamku. Widząc Hallera przystanęli i nie zwracając uwagi na rangę generała, poczęli na niego krzyczeć: » To oni winni wszystkiemu! «”. Prawdziwy zabójca Gabriela Narutowicza został skazany na śmierć, sam poprosił o taki wyrok.

Po II wojnie światowej zbiory Zachęty przeniesione zostały do Muzeum Narodowego, a sama galeria została znacjonalizowana w 1949. W gmachu rozpoczęło działalność Centralne Biuro Wystaw Artystycznych, które działało tu do 1989r. Przez wiele lat PRL trafiały tu wątpliwego artyzmu "dzieła sztuki", często nacechowane ideologią.

Imponujący, neorenesansowy gmach widnieje na liście zabytków od 1965 roku. Galeria dokumentuje historię polskiej sztuki współczesnej, organizuje wystawy sztuki polskiej i międzynarodowej, odbywają się tu pokazy filmowe i wykłady. W podziemiach mieści się klubo-restauracja Obiekt Znaleziony.

Bibliografia:

Red.: Bartoszewicz D., Majewski, J.S., Urzykowski T., Żelazowska A.: Spacerownik Warszawski 2. Warszawa: Biblioteka Gazety Wyborczej, 2005.

Głębocki W., Mórawski K.: Bedeker warszawski w 400-lecie stołeczności Warszawy. Warszawa, 1996.