Klimat Warszawy

Adres: ulica Nowogrodzka 50/54

Data budowy: 1926-1928

Architekt: Marian Lalewicz

Styl architektoniczny: neoklasycyzm akademicki

Monumentalny gmach dawnego Banku Rolnego w czasach, gdy powstał był najdroższym gmachem bankowym ówczesnej Europy, kosztował 3 644 000 zł. Został zaprojektowany w duchu przedrewolucyjnego Petersburga przez Mariana Lalewicza. W Warszawie znajduje się kilka wybitnych dzieł architekta, w których można rozpoznać jego monumentalny styl (m.in. gmach Centralnej Dyrekcji Polskich Kolei Państwowych na Pradze).

W czasie swej pracy twórczej w Warszawie, Lalewicz był już wybitnym architektem, wykształconym na Wydziale Architektury w Akademii Sztuk Pięknych w Sankt Petersburgu. Gmach Banku Rolnego nosi cechy neoklasycyzmu akademickiego i modernizmu. Nawiązuje do innych dzieł architekta powstałych w Rosji, najbardziej do kamienicy Pokotilova w Sankt Petersburgu (1909), na zdjęciu poniżej:

Prace prowadzone były pod kierownictwem inżynierów: Mieczysława Popiela i Tadeusza Plucińskiego. Budynek usytuowany jest na rogu ulic Nowogrodzkiej i Pankiewicza (wówczas ulicy Składowej - od tutejszych składów wełny). Budynek spełniał najważniejsze oczekiwania inwestora, gmach miał być solidny, miał budzić zaufanie, a wykończenia szlachetnymi materiałami miały świadczyć o majętności instytucji i jej udanych inwestycjach. Była to budowla, która znacznie podniosła prestiż ulicy Nowogrodzkiej, nie było do tej pory tutaj tak znakomitej architektury, w dodatku o tak godnym przeznaczeniu.

W tym czasie swój początek wzięłą tutaj również początkowa stacja Elektrycznej Koleji Dojazdowej (EKD). W 1935 roku naprzeciwko gmachu Banku Rolnego powstał równie dużych rozmiarów dom akcji katolickiej „Roma”. Ulica dzięki tym kilku inwestycjom nabrała wielkomiejskiego charakteru.

Budynek posiada dwa skrzydła frontowe oraz nieco odsuniętą od granicy posesji boczną oficynę zachodnią w dziedzińcu wewnętrznym, wydzielającą tym samym mały dziedziniec zachodni. Rzut wszystkich skrzydeł tworzy literę E. Gmach posiada konstrukcję ceglaną z ogniotrwałymi stropami oraz drewniane wielopołaciowe dachy kryte blachą. Całość została pokryta żółtym i szarym piaskowcem. Korpus główny składa się z wysokiego parteru, czterech kondygnacji oraz poddasza.

Fasada od ulicy Nowogrodzkiej posiada wejście podkreślone wysuniętym, jednopiętrowym ryzalitem. Wejście główne zasłania charakterystyczny portyk z trzema arkadami. Boniowane filary między nimi przechodzą wyżej w pilastry, które wyżej wieńczą korynckie głowice. Ponad każdą z trzech arkad znajdują się pionowe okna. Każde z nich kończą masywne klucze w zmodernizowanej formie. Kompozycje portyku można również zaobserwować na całej długości budynku od ulicy Nowogrodzkiej: pionowe pasy boni i rysunki arkad na parterze.

Budynek od strony frontowej posiada dwie połacie dachu mające po pięć mansardowych okien każda. Są połączone oryginalnym, prostym w swej formie elementem, cofniętym znacznie za dwuspadowy dach wysuniętego portyku. Ten dwupiętrowy element odbiega znacznie od akademizmu wieńcząc budynek w stylu zdecydowanie modernistycznym.

Wewnątrz z ogólnie dostępnego holu możemy podziwiać przepiękne, bogato dekorowane wnętrza w stylu art deco, które zachowały się po dziś dzień w doskonałym stanie. Znajdują się tu barwne witraże, malowidła oraz piękne żyrandole. Zaprojektowano tu sale recepcyjne, biura, gabinety, sale operacyjne banku oraz mieszkania dla pracowników. Autorami dekoracji malarsko – rzeźbiarskiej była Janina Broniewska i Jan Goliński.

Na parterze przy wejściu głównym znajduje się eliptyczny westybul, który prowadzi do sal operacyjnych. Tu zaczynają się również schody wyjątkowo pięknej i reprezentacyjnej klatki schodowej. Wśród dekoracji ściennych możemy odnaleźć motywy takie jak snopki zboża, kłosy, czy kwiaty. Spoglądając w górę schodów prowadzących na półpiętro, możemy dostrzec duży, prosty w formie, prostokątny witraż. Dominuje tu motyw w postaci rogu obfitości i elementów liści. Nad nimi umiejscowiono państwowe godło z orłem. Marian Lalewicz podpisał się nad projektem tego witraża, natomiast wykonawcą była firma Franciszka Białkowskiego.

Na pierwszym piętrze zachowały się również dwuskrzydłowe drzwi między westybulem, a korytarzem. O ich wieku świadczy zachowana stolarka oraz fazowane, niewielkie kwadraty szyb. Schody wykonane zostały z marmuru, natomiast proste poręcze podtrzymują dekoracyjne konsole. Ponad westybulem znajduje się eliptyczny świetlik. Różnorodne, mocne i skontrastowane kolory nadają wnętrzu niezwykłej elegancji. Mamy tutaj szarozielone filary na tle czerwonego i białego marmuru. Dokoła świetlika wieńczącego westybul znajdują się tralki o barwie błękitnej, ale przede wszystkim barwne kasetony zdobiące sufit. Posiadają one symetrycznie skomponowane ze sobą klasyczne elementy, w których dominuje kolor ciemnego granatu, ale też zieleni, głębokiej czerwieni i ugru, a gdzieniegdzie pobłyskuje również odcień złota. Wszystko to razem sprawia, że mamy do czynienia z miejscem bardzo wyjątkowym.

Sale operacyjne robiły duże wrażenie swoją jasnością i przestrzenią. Wysokie arkady dzieliły je na trzy części, nawiązując do kształtów okiennych parteru. Podłucza arkad wypełnione są kasetonami, a ich wnętrze rozetami z motywem kwiatów. Wykonano tu masywne, drewniane ławy dla oczekujących klientów, które oddzielano marmurową ladą od biurek urzędników. Obie sale przed wojną miały identyczny wystrój, dziś sala po lewej stronie pełni funkcje sali wystawowej dla pianin i fortepianów firmy Calisia, druga nadal pełni funkcję banku.

Wyższe piętra budynku przeznaczone na biura również zachowały wiele ze swego oryginalnego wyposażenia i dekoracji. Mamy tu białe, marmurowe schody, metalowe bariery z motywem strzały, lampy sufitowe z kloszami z mlecznego szkła z okrągłymi, metalowymi oprawami, boazerie, meble czy nawet częściowo zachowane wyposażenie gabinetów. Oryginalne są podwójne i dźwiękoszczelne drzwi do gabinetów dyrektorskich.

Za jedno z najciekawszych rozwiązań uważana jest sala konferencyjna. Tutaj do 1939 roku odbywały się posiedzenia Rady Banku. Znajduje się na piętrze ponad wysuniętym portykiem nad głównym wejściem. Sala ta ma wysokość dwóch pięter i dziś nie jest już użytkowana. Ściany ozdabiają mahoniowe boazerie oraz malowidła. Na ścianie na przeciw okien widnieją malowidła przedstawiające alegorie czterech sił natury z podpisami: Terra, Aer, Aqua, Ignis. Przedstawiają postacie ludzkie na geometrycznym tle w typowo art decowskiej kolorystyce. Ponieważ nie są sygnowane, można jedynie przypuszczać, że są one dziełem Janiny Broniewskiej. Sufit zdabią kasetony z motywami znaków zodiaku, prawdopodobnie będące dziełem tego samego artysty. Przestrzeń sali zamyka sufit z dębowych belek wykonany przez słynną firmę Martens i Daab, która na potrzeby inwestycji wykonała też inne elementy wyposażenia takie jak: obudowy grzejników, drzwi jesionowe, czy ambrazury okienne.

Piwnice są częściowo dostępne, podzielone na mniejsze pomieszczenia. Zachował się tu sejf firmy Bernard Polski, Poznań, która wyposażyła przed wojną w sejfy większość polskich banków. Różne elementy budynku wykonane zostały przez wiele słynnych firm, wszystko było dopracowane do perfekcji. Jakość wykonania z pewnością również wpłynęła na doskonały stan zachowania wielu elementów wystroju i wyposażenia.

Budynek w czasie wojny należał do Wehrmachtu, dlatego nie ucierpiał w trakcie bombardowań. Jest to zabytek Warszawy, o którym wspomina się zdecydowanie zbyt rzadko, jednak stanowi wyjątkowy, architektoniczny klejnot. Umiejscowienie go na tyłach głównych arterii miejskich ma oczywiście swój urok. By go odkryć musimy się nieco oddalić od głównych ulic Śródmieścia.

Gmach Banku Rolnego należy do najcenniejszych przykładów polskiej architektury lat 20. XX wieku, dzięki idealnie zachowanym elewacjom zewnętrznym i bogactwu wystroju wnętrz. Dla zwolenników art deco to pozycja obowiązkowa, tym bardziej, że niezwykła klatka schodowa jest ogólnodostępna.

Bibliografia:

red. Bartoszewicz D., Majewski, J.S., Urzykowski T., Żelazowska A.: Spacerownik Warszawski 2, Warszawa: Biblioteka Gazety Wyborczej, 2005. ISBN 978-83-7552-095-8

Faryna Paszkiewicz H.: Gmach Dawnego Banku Rolnego. "Spotkania z Zabytkami", nr 9, 2007.

Zieliński Jarosław: Atlas Dawnej Architektury Ulic i Placów Warszawy. Śródmieście Historyczne, tom 13, Warszawa: TOnZ, 2007.ISBN 83-88372-35-1.