Klimat Warszawy

Adres: ulica Morskie Oko 2

Data budowy: 1772-1775 / 1776-1786 / 1822-1825 / 1852

Architekt: Efraim Schroeger / Szymon Bogumił Zug / Henryk Marconi / Adam Idźkowski

Styl architektoniczny: neogotyk

Pałac Szutrów zbudowany został dla księżnej Izabeli z Czartoryskich Lubomirskiej. Powstał na miejscu zniszczonego dworu kupca Burbacha. Klasycystyczna rezydencja nosiła nazwę Mon coteau (z francuskiego "moje wzgórze"). Rezydencja wzniesiona została na terenie odkupionym w 1779 roku od wikariuszy kolegiaty Św. Jana w Warszawie.

Pałacyk z parkiem istniał tu już w 1774, co świadczy o tym, że dopiero kilka lat po wybudowaniu rezydencji teren stał się prawnie własnością Lubomirskich. Projektantem był Efraim Schroeger, wybitny architekt, który w latach 1766-71 wykonał wiele prac budowlanych dla Czartoryskich. Z zachowanego planu wynika, że ówczesna budowla była raczej podmiejską willą, niż pałacem. Jej charakterystycznym elementem był efektowny taras podtrzymywany na arkadach od strony wschodniej. Wyjście na taras prowadziło z sypialni i rozciągał się tutaj przepiękny widok na park i stawy. Taras łączył się z ogrodem biegnącymi symetrycznie po dwóch stronach schodami.

W późniejszym okresie, w latach 1776-86 Szymon Bogumił Zug na zlecenie księżnej opracował założenia ogrodowo-parkowe. Z tego okresu pochodzi do dziś zachowana glorietta flamandzka, po przebudowie w XIX wieku zwana domkiem mauretańskim (od ulicy Puławskiej) oraz kilkadziesiąt metrów dalej również do dziś zachowana wieża z gołębnikiem (najsłynniejszy warszawski gołębnik) oraz wzniesiona 1780 i rozebrana w 1952 roku dwupiętrowa, romantyczna „ruina” użytkowa we wschodniej części parku od ulicy Belwederskiej.

Podczas gdy księżna Lubomirska przebywała w Paryżu w latach 1784-89, Zug przebudował wschodnią elewację tego budynku. Przebudowano taras na arkadach, zmieniono rozstaw, układ, ilość i rozmiary otworów okiennych i drzwiowych. Od strony wschodniej fasada uzyskała attyki i gzymsy. W takim stanie pałacyk dotrwał do wybuchu II Wojny Światowej. Ryciny z projektami kominków z ów przebudowy znajdują się obecnie w Gabinecie Rycin Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego.

Po śmierci księżnej Lubomirskiej, rezydencja stała się własnością jej córki Aleksandry zamężnej ze Stanisławem Kostką Potockim, słynnym mecenasem sztuki i ministrem Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w rządzie Królestwa Polskiego. Na skutek głośnej sprawy rozwodowej ich syna Aleksandra Potockiego z księżną Anną z Tyszkiewiczów Potocką, Mokotów wszedł w posiadanie Tyszkiewiczówny w 1820r. Rezydencja miała stanowić ekwiwalent sum włożonych przez nią w upiększenie pałacu w Natolinie. Po wyjściu powtórnie za mąż nowa właściciela Mokotowa zleciła Henrykowi Marconiemu przebudowę rezydencji. Do dziś zachowały się rachunki na zakup materiałów budowlanych z lat 1824-27.

W wyniku tej przebudowy pałacyk zyskał formy neogotyckie. Ryzalit od ulicy otrzymał trzy ostrołukowe porte-fenêtre`y, rozetę i trójkątne zwieńczenie. Prawdopodobnie ten sam architekt zaprojektował elewację ogrodową z palladiańskim oknem, odmiennie w duchu klasycyzmu, choć asymetryczną. 

Rezydencja z XVIII wiecznej siedziby wiejskiej przekształciła się w typowe XIX wieczne założenie romantyczne. Neogotyckiemu przekształceniu uległa również glorietta flamandzka oraz „ruina” po stronie wschodniej parku. Glorietta uzyskała ostrołukowe ramy okienne oraz pseudogotycki ornament plecionkowy w prostokątnych pasach muru. Dach wieńczyła teraz zębata attyka. Z tego okresu pochodzi nowa nazwa - domek mauretański. Zębatą attykę uzyskała również wspomniana „ruina”, dziś już nieistniejąca, widoczna w tle na akwareli Zygmunta Vogla poniżej:

Park wraz z pałacykiem uległ pewnym zniszczeniom w wyniku wojen z 1831r., jednak z wykazu strat wynikało, że raczej w skutek plądrowania przez wojsko, niż przez działania wojenne. Ucierpiała wieża z gołębnikiem, glorietta i jedna z oficyn. Ucierpiało również wiele drzew w samym parku.

Już wiosną 1832 r. prace nad naprawą zniszczonych budynków prowadził murarz o imieniu Ignacy. Dunin Wąsowiczowie od upadku powstania przebywali w swojej drugiej posiadłości w Zatorze. Jednocześnie kontrolowali sytuacją rezydencji mokotowskiej, m.in. wynajmując tam mieszkania.

W październiku 1845 roku nadarzyła się okazja do sprzedania posiadłości. Stało się tak na skutek rosnącego zainteresowania Mokotowem w latach 40 XIX wieku. Park z pałacykiem kupił znany litograf Franciszek Karol Szuster za kwotę 130000zł.

Po 1852 nowy właściciel przeprowadził szereg prac budowlanych, które zmieniły charakter posiadłości. Pracami kierował murarz i sztukator Jan Zieliński, a projektantem był Adam Idźkowski. Przebudowano południowy taras tworząc na jego miejscu dwa pokoje mieszkalne. Wybudowano dwukondygnacyjną wieżyczkę po stronie wschodniej. Największy wpływ na nowy kształt rezydencji miało dobudowanie w kolejnych latach nowego skrzydła: dwupiętrowej oficyny (prace w latach 1860-65) przylegającej do wybudowanej niedawno wieżyczki mieszkalnej, teraz pełniącej rolę klatki schodowej. Nowe skrzydło uzyskało wystrój elewacji neorenesansowy, oficyna zaburzyła dotychczasową zwartą kompozycję budynku.

Sam Franciszek Szuster zamieszkał tu dopiero w 1868 przywracając podupadłej po powstaniu listopadowym rezydencji dawną świetność. Szuster był kolekcjonerem dzieł sztuki, a po uzyskaniu w Wiedniu tytułu barona zmienił nazwisko na von Peretfeld-Schuster. W roku 1899 wybudował dla siebie i swojej rodziny grobowiec projektu architekta Rakiewicza. Rok później spoczęła w nim żona Szustra, Rozalia z Pieszczyńskich Vivier. On sam spoczął obok niej rok później.

Majątek przeszedł w posiadanie młodszego brata Antoniego Szustra. Na początku XX wieku oddano w dzierżawę dolny fragment parku, gdzie do 1925 istniało słynne miejsce zabaw Promenada. Majątek odziedziczyło dwóch synów Antoniego Szustra: Franciszek jr i Tadeusz. Franciszek jr Szuster zmarł w 1941, pochowany został w kaplicy rodzinnej w parku. Jego jedyna córka Małgorzata zaginęła w Związku Radzieckim w czasie wojny. Tadeusz Maciej Szuster, będący ostatnim spadkobiercą, zmarł w 1973.

Pałac został spalony w czasie powstania warszawskiego w 1944 roku. W latach 1940-44 Niemcy wycięli prawie cały, imponujący drzewostan. Rodzinny grób popadł w ruinę.

Rezydencja znacjonalizowana w czasach PRL w latach 1962-65 została odbudowana według projektu Jerzego Brabandera, który podjął się również zadania rekonstrukcji parku. Pałacykowi przywrócono jego neogotycki wygląd jaki miał pod koniec XIX wieku. Od tego czasu mieści się tu siedziba Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego im. Stanisława Moniuszki. W sali gotyckiej cały czas odbywają się koncerty. Mieści się tu również pałac ślubów. Zabudowania gospodarcze i ogród nie zachowały się do dziś, ocalały jedynie wyżej wspomniane wieża z gołębnikiem i glorietta flamandzka, tzw domek mauretański. Zachowane są również plany architektoniczne założenia rezydencjonalnego Mokotowa z 1772.

Bibliografia:

Jaroszewski Tadeszu S.: Księga Pałaców Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Interpress, 1985, s. 81. ISBN 83-223-2047-7.

Kwiatkowski Marek: Architektura mieszkaniowa Warszawy. Od potopu szwedzkiego do powstania listopadowego. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1989, s. 441-442. ISBN 83-06-01427-8.

Zakrzewska Maria:  Mokotów. Pałacyk i założenie ogrodowe, "Kwartalnik Architektury i Urbanistyki", tom VII, Warszawa 1962.